Men gan là gì? Chỉ số, nguyên nhân tăng và cách kiểm soát

Khi nhận kết quả xét nghiệm máu, nhiều người thấy các chỉ số AST, ALT, GGT hoặc ALP tăng rồi lo lắng không biết gan có đang gặp vấn đề nghiêm trọng hay không. Thực tế, men gan là nhóm chỉ số quan trọng giúp bác sĩ đánh giá tình trạng gan, nhưng không nên đọc riêng lẻ hoặc tự kết luận bệnh chỉ dựa vào một con số. Bài viết này CPC1 Hà Nội sẽ giúp bạn hiểu men gan là gì, các chỉ số thường gặp trong xét nghiệm, nguyên nhân khiến men gan tăng và những việc nên làm khi kết quả bất thường.

Men gan là gì?

Men gan là các enzyme tham gia vào quá trình chuyển hóa trong cơ thể. Một số enzyme này nằm nhiều trong tế bào gan. Khi tế bào gan bị viêm, tổn thương hoặc bị ảnh hưởng bởi thuốc, rượu bia, virus, rối loạn chuyển hóa…, enzyme có thể được giải phóng vào máu nhiều hơn bình thường. Vì vậy, xét nghiệm máu có thể phát hiện tình trạng men gan tăng. Mayo Clinic cũng giải thích rằng men gan tăng thường là dấu hiệu tế bào gan đang bị viêm hoặc tổn thương, khiến enzyme rò rỉ vào máu.

Nói đơn giản, men gan không phải là một bệnh riêng. Đây là dấu hiệu xét nghiệm. Muốn biết nguyên nhân, bác sĩ cần xem thêm triệu chứng, tiền sử uống rượu bia, thuốc đang dùng, bệnh nền, siêu âm gan mật và các xét nghiệm liên quan.

Các chỉ số men gan thường gặp trong xét nghiệm

Các chỉ số men gan thường được nhắc đến gồm ALT, AST, GGT và ALP. Đây cũng là những enzyme thường xuất hiện trong nhóm xét nghiệm đánh giá gan. MedlinePlus liệt kê ALT, AST, ALP và GGT trong các xét nghiệm thường dùng để đánh giá chức năng gan.

ALT là gì?

ALT, còn gọi là alanine aminotransferase, là enzyme có nhiều trong tế bào gan. Khi tế bào gan bị tổn thương, ALT có thể tăng trong máu. Vì vậy, ALT thường được dùng để đánh giá tổn thương tế bào gan. MedlinePlus cho biết ALT được giải phóng vào máu khi tế bào gan bị tổn thương và có thể tăng trước khi người bệnh có triệu chứng rõ ràng.

AST là gì?

AST, còn gọi là aspartate aminotransferase, cũng là enzyme được dùng trong đánh giá gan. Tuy nhiên, AST không chỉ có ở gan mà còn có thể liên quan đến cơ, tim và một số mô khác. Vì vậy, nếu AST tăng, bác sĩ thường đọc cùng ALT, GGT, bilirubin và các dữ liệu lâm sàng khác thay vì kết luận ngay là bệnh gan. Mayo Clinic cũng lưu ý AST tăng có thể liên quan đến tổn thương gan, bệnh gan hoặc tổn thương cơ.

GGT là gì?

GGT là enzyme thường được dùng để đánh giá gan và đường mật. Khi gan hoặc đường mật bị tổn thương, GGT có thể tăng trong máu. MedlinePlus cho biết xét nghiệm GGT đo lượng enzyme GGT trong máu; GGT cao có thể là dấu hiệu của bệnh gan hoặc tổn thương đường mật.

ALP là gì?

ALP, hay alkaline phosphatase, là enzyme có liên quan đến gan, đường mật và xương. Vì vậy, ALP tăng không phải lúc nào cũng do gan. Khi ALP tăng kèm GGT hoặc bilirubin bất thường, bác sĩ có thể nghĩ nhiều hơn đến vấn đề gan mật. Đây là lý do người bệnh không nên tự đọc một chỉ số đơn lẻ.

Chỉ số men gan bao nhiêu là bình thường?

Mỗi phòng xét nghiệm có thể dùng khoảng tham chiếu khác nhau. Vì vậy, bạn nên đọc kết quả theo ngưỡng được in trên phiếu xét nghiệm và hỏi bác sĩ nếu có bất thường.

Dưới đây là một bảng tham khảo thường gặp:

Tâm Anh Hospital đưa ra khoảng tham khảo ALT 5–37 IU/L, AST 5–40 IU/L, GGT 5–60 IU/L và ALP 35–115 IU/L. Tuy nhiên, giá trị này chỉ nên xem là tham khảo vì ngưỡng bình thường có thể thay đổi theo phòng xét nghiệm, độ tuổi, giới tính và phương pháp đo.

Men gan cao có nguy hiểm không?

Men gan cao có thể nhẹ, thoáng qua hoặc kéo dài. Một số trường hợp chỉ tăng nhẹ và không có triệu chứng rõ. Nhưng nếu men gan tăng cao, tăng kéo dài hoặc đi kèm vàng da, đau bụng, mệt nhiều, buồn nôn, nước tiểu sẫm màu, người bệnh cần đi khám để tìm nguyên nhân.

Điểm quan trọng là: men gan cao không tự nói chính xác bạn mắc bệnh gì. Xét nghiệm chức năng gan có thể cho thấy gan hoạt động ra sao hoặc có dấu hiệu tổn thương, nhưng bản thân xét nghiệm này thường chưa đủ để chẩn đoán một bệnh cụ thể. Nếu kết quả bất thường, người bệnh thường cần thêm xét nghiệm để tìm nguyên nhân.

Nguyên nhân khiến men gan tăng

Có nhiều nguyên nhân làm men gan tăng. Một số nguyên nhân thường gặp gồm:

Uống rượu bia thường xuyên

Rượu bia có thể gây áp lực lên gan. Nếu dùng nhiều hoặc kéo dài, gan dễ bị viêm, gan nhiễm mỡ do rượu hoặc tổn thương nặng hơn. GGT thường là chỉ số được chú ý trong nhóm người có tiền sử uống rượu bia, nhưng vẫn cần bác sĩ đánh giá cùng các chỉ số khác.

Gan nhiễm mỡ và rối loạn chuyển hóa

Gan nhiễm mỡ, thừa cân, béo phì, mỡ máu cao, tiền đái tháo đường hoặc đái tháo đường có thể liên quan đến tăng men gan. Mayo Clinic liệt kê gan nhiễm mỡ và béo phì trong các nguyên nhân phổ biến có thể làm men gan tăng.

Viêm gan virus

Viêm gan A, B, C có thể làm men gan tăng. Tùy loại virus và giai đoạn bệnh, người bệnh có thể có hoặc không có triệu chứng rõ. Đây là lý do nhiều trường hợp cần xét nghiệm virus viêm gan khi men gan bất thường, đặc biệt nếu có yếu tố nguy cơ.

Thuốc và thực phẩm bổ sung

Một số thuốc không kê đơn, thuốc kê đơn hoặc sản phẩm bổ sung có thể ảnh hưởng đến gan. Mayo Clinic nêu acetaminophen, một số thuốc kê đơn như statin, cùng rượu bia và các bệnh gan là các nguyên nhân có thể liên quan đến men gan tăng. Cleveland Clinic cũng nhắc đến một số thuốc, bệnh gan nhiễm mỡ, viêm gan và cả một số thảo dược/thực phẩm bổ sung như các yếu tố có thể làm tăng men gan.

Bệnh lý gan mật khác

Tắc mật, viêm đường mật, sỏi mật, bệnh gan tự miễn, xơ gan hoặc các bệnh lý gan mạn tính khác cũng có thể làm men gan bất thường. Khi nghi ngờ nhóm nguyên nhân này, bác sĩ có thể chỉ định thêm siêu âm, xét nghiệm bilirubin, albumin, đông máu, marker viêm gan hoặc các xét nghiệm chuyên sâu hơn.

Dấu hiệu nên đi khám khi nghi ngờ men gan bất thường

Nhiều người có men gan cao nhưng không có biểu hiện rõ. Tuy vậy, bạn nên đi khám sớm nếu có một hoặc nhiều dấu hiệu sau:

• Mệt mỏi kéo dài, ăn uống kém

• Vàng da, vàng mắt

• Nước tiểu sẫm màu

• Phân bạc màu

• Đau tức vùng hạ sườn phải

• Buồn nôn, nôn

• Ngứa da kéo dài

• Sốt, đau bụng hoặc sụt cân không rõ nguyên nhân

Đặc biệt, nếu chỉ số men gan tăng nhiều lần so với ngưỡng tham chiếu, hoặc tăng kèm bilirubin bất thường, bạn không nên tự uống thuốc “mát gan” rồi chờ kết quả tự giảm.

Cần làm gì khi xét nghiệm thấy men gan cao?

Khi kết quả xét nghiệm cho thấy men gan cao, việc đầu tiên là bình tĩnh và kiểm tra lại bối cảnh. Trước ngày xét nghiệm, bạn có uống rượu bia không? Có vừa dùng thuốc giảm đau, kháng sinh, thuốc điều trị mỡ máu, thuốc nam, thực phẩm bổ sung không? Có đang sốt, nhiễm virus, đau cơ hoặc vận động quá sức không?

Sau đó, nên làm theo các bước sau:

• Mang kết quả đi khám để bác sĩ đọc cùng triệu chứng và tiền sử bệnh.

• Không tự dừng thuốc điều trị bệnh nền nếu chưa hỏi bác sĩ.

• Không tự dùng thuốc hoặc thực phẩm hỗ trợ gan khi chưa rõ nguyên nhân.

• Kiểm tra thêm nếu cần, ví dụ siêu âm gan mật, xét nghiệm viêm gan virus, bilirubin, albumin, công thức máu, mỡ máu, đường huyết.

• Theo dõi lại men gan theo lịch hẹn, nhất là khi chỉ số tăng kéo dài.

Mục tiêu không phải chỉ là “hạ chỉ số”. Mục tiêu đúng là tìm nguyên nhân khiến men gan tăng và xử lý nguyên nhân đó.

Cách hỗ trợ duy trì men gan ổn định

Bạn có thể hỗ trợ sức khỏe gan bằng những thói quen sau:

• Hạn chế hoặc ngừng rượu bia, nhất là khi đã có men gan cao.

• Duy trì cân nặng hợp lý.

• Ăn đủ chất, giảm đồ chiên rán, đồ ngọt, nước ngọt, thực phẩm nhiều chất béo bão hòa.

• Tăng rau xanh, chất xơ, nguồn đạm phù hợp.

• Vận động đều đặn.

• Không tự ý dùng thuốc giảm đau, thuốc nam, thảo dược hoặc thực phẩm bổ sung kéo dài.

• Kiểm tra viêm gan virus nếu thuộc nhóm nguy cơ.

• Tái khám đúng lịch khi đã có bất thường về men gan.

Các thay đổi lối sống có thể giúp giảm áp lực lên gan, nhưng không thay thế điều trị y khoa nếu nguyên nhân là viêm gan virus, bệnh gan mật, bệnh tự miễn hoặc tổn thương gan do thuốc.

Câu hỏi thường gặp về men gan

Men gan cao có phải là bệnh gan không?

Không phải lúc nào cũng vậy. Men gan cao là dấu hiệu xét nghiệm. Nguyên nhân có thể đến từ gan, đường mật, thuốc, rượu bia, rối loạn chuyển hóa hoặc một số yếu tố ngoài gan. Cần bác sĩ đánh giá thêm để kết luận.

Chỉ số ALT và AST cái nào quan trọng hơn?

ALT thường đặc hiệu hơn cho gan so với AST, nhưng bác sĩ không đọc riêng một chỉ số. Tỷ lệ AST/ALT, GGT, ALP, bilirubin, triệu chứng và tiền sử bệnh đều quan trọng.

Men gan cao có tự khỏi không?

Một số trường hợp men gan tăng nhẹ có thể cải thiện khi loại bỏ yếu tố gây ảnh hưởng, ví dụ rượu bia hoặc thuốc không phù hợp. Nhưng nếu men gan tăng kéo dài, tăng cao hoặc kèm triệu chứng, cần đi khám để tìm nguyên nhân.

Có nên uống thuốc mát gan khi men gan cao?

Không nên tự uống nếu chưa rõ nguyên nhân. Một số sản phẩm gắn mác “bổ gan” vẫn có thể gây ảnh hưởng đến gan tùy thành phần, liều dùng và cơ địa. Cách an toàn hơn là kiểm tra với bác sĩ trước khi dùng.

Men gan là nhóm chỉ số quan trọng giúp phát hiện dấu hiệu bất thường ở gan, nhưng không nên xem đây là chẩn đoán bệnh. Khi hiểu đúng men gan là gì, bạn sẽ biết cách đọc kết quả xét nghiệm cẩn thận hơn, tránh tự lo lắng quá mức hoặc tự điều trị sai cách.

Xem thêm: gan nhiễm mỡ, viêm gan

Nếu kết quả men gan tăng, hãy ưu tiên tìm nguyên nhân. Việc điều chỉnh ăn uống, hạn chế rượu bia, kiểm soát cân nặng và tái khám đúng hẹn có thể hỗ trợ gan tốt hơn. Nhưng với các trường hợp tăng cao, tăng kéo dài hoặc có triệu chứng bất thường, bạn nên thăm khám chuyên khoa để được đánh giá đầy đủ.