Bệnh viêm gan có di truyền không? Giải đáp từ chuyên gia

"Liệu con tôi sinh ra có bị mắc bệnh giống tôi?" là câu hỏi đầy xót xa của rất nhiều bậc phụ huynh khi cầm trên tay tờ kết quả chẩn đoán nhiễm virus gan. Sự nhầm lẫn giữa khái niệm "di truyền" và "lây truyền" khiến nỗi lo lắng trở nên nặng nề hơn bao giờ hết, thậm chí nhiều người còn e ngại việc lập gia đình và sinh con. Vậy thực tế bệnh viêm gan có di truyền không? Bài viết này CPC1 Hà Nội sẽ giúp bạn thấu hiểu bản chất y khoa của căn bệnh, từ đó có kế hoạch chuẩn bị vững vàng để bảo vệ sức khỏe cho con yêu và những người thân trong gia đình.

Giải đáp: Bệnh viêm gan có di truyền không?

Để trả lời ngắn gọn và chính xác nhất cho câu hỏi bệnh viêm gan có di truyền không, đáp án của các chuyên gia y tế là: KHÔNG. Bệnh viêm gan không phải là bệnh di truyền.

Dưới góc độ y sinh học, bệnh di truyền là những bệnh lý xảy ra do sự đột biến, sai lệch trong cấu trúc bộ gen (DNA hoặc RNA) hoặc nhiễm sắc thể của cha mẹ, sau đó bộ gen lỗi này được truyền trực tiếp sang thai nhi ngay từ thời điểm thụ thai. Ví dụ điển hình của bệnh di truyền là bệnh máu khó đông (Hemophilia), hội chứng Down hay bệnh Thalassemia.

Trong khi đó, đại đa số các ca mắc viêm gan hiện nay (đặc biệt là viêm gan B, C) đều do tác nhân bên ngoài là virus xâm nhập vào cơ thể. Tế bào trứng của người mẹ và tinh trùng của người cha hoàn toàn không chứa virus viêm gan trong cấu trúc gen của chúng. Do đó, khi trứng và tinh trùng kết hợp tạo thành phôi thai, em bé mang một bộ gen hoàn toàn khỏe mạnh. Viêm gan là bệnh lý mắc phải do quá trình lây nhiễm, chứ tuyệt đối không được lập trình sẵn trong mã di truyền của gia đình.

Tại sao nhiều người lầm tưởng viêm gan là bệnh di truyền?

Nếu không phải là bệnh di truyền, vì sao chúng ta lại thường xuyên bắt gặp những trường hợp cả gia đình từ ông bà, cha mẹ đến con cái đều mắc chung một bệnh viêm gan? Sự trùng hợp này chính là nguồn cơn của những lầm tưởng tai hại.

Hiện tượng "Cả nhà cùng bị": Do lây nhiễm hay do gen?

Hiện tượng nhiều thành viên trong một phổ hệ cùng mắc viêm gan không xuất phát từ gen, mà do sự lây nhiễm chéo trong quá trình sinh hoạt chung kéo dài nhiều năm (còn gọi là lây truyền ngang).

Virus viêm gan B và C lây chủ yếu qua đường máu và dịch tiết. Trong một mái nhà, việc các thành viên vô tình dùng chung những vật dụng cá nhân có khả năng dính máu nhạt (như bàn chải đánh răng, dao cạo râu, kềm bấm móng tay, đồ chà gót chân...) diễn ra rất thường xuyên. Chỉ cần một người trong nhà mang virus, thông qua những vết xước siêu nhỏ trên da hoặc niêm mạc miệng, mầm bệnh sẽ âm thầm lây lan cho toàn bộ các thành viên khác. Tương tự, virus viêm gan A và E lây qua đường tiêu hóa nên việc ăn uống chung mâm, chung bát đũa khi vệ sinh kém cũng tạo ra những ổ dịch nhỏ trong gia đình.

Con đường lây truyền từ mẹ sang con

Yếu tố thứ hai gây ra lầm tưởng lớn nhất chính là sự lây truyền dọc (từ mẹ sang con).

Thai nhi nằm trong bụng mẹ được bảo vệ bởi một hàng rào sinh học cực kỳ vững chắc là nhau thai. Nhau thai cho phép dưỡng chất và oxy đi qua, nhưng lại chặn đứng virus viêm gan (có kích thước lớn hơn). Do đó, trong suốt 9 tháng thai kỳ, thai nhi gần như an toàn tuyệt đối.

Tuy nhiên, "cửa ải" nguy hiểm nhất là thời điểm chuyển dạ sinh nở. Lúc này, tử cung co thắt mạnh khiến các mạch máu rạn nứt, máu và dịch ối chứa mật độ virus khổng lồ của người mẹ sẽ tiếp xúc trực tiếp với niêm mạc mắt, mũi, miệng hoặc những vết xước trên làn da non nớt của trẻ sơ sinh. Em bé bị nhiễm bệnh ở khoảnh khắc chào đời chứ không phải nhận gen bệnh từ lúc thụ thai.

Phân tích khả năng di truyền theo từng loại viêm gan

Để hiểu rõ hơn, chúng ta cần bóc tách đặc tính sinh học của từng nhóm nguyên nhân gây viêm gan. Không phải mọi loại sưng viêm tại gan đều có cơ chế giống nhau.

Viêm gan virus (A, B, C)

Như đã khẳng định, các bệnh viêm gan do virus (HAV, HBV, HCV, HDV, HEV) là bệnh truyền nhiễm, hoàn toàn không có yếu tố di truyền. Bạn có thể kiểm soát 100% việc con mình có mắc bệnh hay không thông qua các biện pháp can thiệp y tế dự phòng (tiêm vắc xin, huyết thanh) ngay sau khi sinh.

Viêm gan tự miễn

Viêm gan tự miễn (Autoimmune Hepatitis - AIH) là một trường hợp đặc biệt hơn. Đây là tình trạng hệ thống miễn dịch của cơ thể bị rối loạn, nhận diện nhầm các tế bào gan khỏe mạnh là tác nhân ngoại lai và quay ra tấn công, phá hủy chúng.

Viêm gan tự miễn không di truyền trực tiếp theo kiểu cha mẹ mắc bệnh thì sinh con chắc chắn mắc bệnh. Tuy nhiên, y học ghi nhận căn bệnh này có liên quan đến tính nhạy cảm di truyền (Genetic Predisposition). Nghĩa là, bạn có thể di truyền cho con một hệ gen có khuynh hướng dễ bị rối loạn miễn dịch. Nếu trong gia đình có người mắc viêm gan tự miễn, lupus ban đỏ hay viêm khớp dạng thấp, thế hệ sau sẽ có nguy cơ mắc bệnh cao hơn người bình thường, nhưng để bệnh thực sự khởi phát còn cần sự tác động của các yếu tố môi trường (nhiễm trùng, stress, tác dụng phụ của thuốc).

Viêm gan do nhiễm độc và lối sống

Các loại viêm gan như viêm gan do rượu, viêm gan nhiễm độc (do lạm dụng thuốc Tây, hóa chất) hoàn toàn không liên quan đến bộ gen. Chúng là kết quả của lối sống và môi trường độc hại.

Riêng đối với viêm gan thoái hóa mỡ không do rượu (NASH), bệnh này thường đi kèm với hội chứng chuyển hóa, tiểu đường type 2 và béo phì. Đây là những bệnh lý có tính di truyền đa gen. Do đó, nếu cha mẹ bị béo phì và gan nhiễm mỡ, con cái có nguy cơ cao gặp tình trạng rối loạn chuyển hóa lipid tương tự, từ đó dễ dẫn đến viêm gan mỡ.

Nguy cơ lây truyền từ mẹ sang con và tỉ lệ an toàn

Trong các loại virus viêm gan, virus viêm gan B (HBV) là "kẻ thù" nguy hiểm nhất đối với phụ nữ mang thai bởi khả năng lây truyền dọc cực kỳ mạnh mẽ và hậu quả để lại vô cùng nặng nề. Trẻ sơ sinh nhiễm viêm gan B có tới 90% nguy cơ chuyển thành viêm gan mạn tính, đối diện với án tử xơ gan và ung thư gan khi chưa qua tuổi trưởng thành.

Tỉ lệ lây nhiễm viêm gan B theo từng tam cá nguyệt

Khả năng lây truyền từ mẹ sang con phụ thuộc rất lớn vào nồng độ virus (HBV-DNA) trong máu người mẹ và thời điểm người mẹ bị nhiễm bệnh:

• Mẹ nhiễm virus trước khi mang thai hoặc trong 3 tháng đầu (Tam cá nguyệt thứ nhất): Tỉ lệ lây nhiễm cho thai nhi trong bụng chỉ khoảng 1%. Hàng rào nhau thai đang hoạt động rất tốt.

• Mẹ nhiễm virus trong 3 tháng giữa (Tam cá nguyệt thứ hai): Tỉ lệ lây nhiễm tăng lên khoảng 10%.

• Mẹ nhiễm virus trong 3 tháng cuối (Tam cá nguyệt thứ ba) hoặc trong lúc sinh: Tỉ lệ lây nhiễm vọt lên tới 60 - 90% nếu không có bất kỳ biện pháp dự phòng y tế nào. Ngoài ra, nếu người mẹ có chỉ số HBeAg dương tính (chứng tỏ virus đang nhân lên hoạt động mạnh), nguy cơ truyền bệnh cho con sẽ cao hơn gấp nhiều lần so với người có HBeAg âm tính.

Cha bị viêm gan có lây truyền sang con không?

Một tin vui cho các ông bố là: Virus viêm gan không lây trực tiếp từ cha sang thai nhi. Tinh trùng mang mầm bệnh không thể đưa virus lọt qua vỏ trứng để thụ thai kèm theo mầm bệnh.

Tuy nhiên, chuỗi lây nhiễm gián tiếp vẫn có thể xảy ra: Người cha mang virus quan hệ tình dục không an toàn lây cho người mẹ -> Người mẹ bị nhiễm virus trong thai kỳ -> Lây truyền sang con lúc sinh nở. Ngoài ra, sau khi em bé chào đời, việc cha ôm ấp, hôn hít, hay vô tình để dịch tiết, máu của cha dính vào vết xước của con cũng là một con đường lây truyền ngang đầy nguy hiểm.

Cách phòng ngừa lây nhiễm cho con khi cha mẹ bị viêm gan

Với sự tiến bộ vượt bậc của y học hiện đại, việc một bà mẹ mang virus viêm gan B, C sinh ra một em bé hoàn toàn khỏe mạnh là điều chắc chắn thực hiện được. Chìa khóa nằm ở việc chủ động can thiệp đúng thời điểm:

Sàng lọc trước sinh

Cả vợ và chồng cần làm xét nghiệm viêm gan (HBsAg, Anti-HCV) trước khi có ý định mang thai. Nếu chưa nhiễm, hãy tiêm vắc xin ngay lập tức. Nếu đã nhiễm, cần tham vấn bác sĩ chuyên khoa gan mật để đánh giá tải lượng virus.

Sử dụng thuốc kháng virus trong thai kỳ

Đối với thai phụ viêm gan B có nồng độ virus (HBV-DNA) quá cao, bác sĩ sẽ chỉ định sử dụng thuốc kháng virus (thường là Tenofovir) từ tuần thai thứ 24 - 28. Thuốc này được chứng minh là an toàn cho thai nhi, giúp ức chế sự nhân lên của virus, hạ thấp tải lượng virus trong máu mẹ xuống ngưỡng an toàn trước ngày dự sinh, từ đó giảm thiểu tối đa nguy cơ lây nhiễm lúc chuyển dạ.

Tiêm huyết thanh và vắc xin "Giờ vàng"

Đây là bước mang tính quyết định sinh tử. Ngay trong vòng 12 đến 24 giờ đầu tiên sau khi chào đời, trẻ sơ sinh phải được tiêm cùng lúc hai mũi ở hai vị trí khác nhau:

• Huyết thanh kháng viêm gan B (HBIG): Cung cấp kháng thể thụ động ngay lập tức để tiêu diệt virus lọt vào cơ thể bé trong lúc sinh.
• Vắc xin viêm gan B: Kích thích hệ miễn dịch của bé tự sản sinh kháng thể chủ động lâu dài. Sau đó, bé cần hoàn thành phác đồ 3 mũi vắc xin tiếp theo vào các tháng thứ 2, 3 và 4. Tuân thủ đúng phác đồ này giúp bảo vệ trẻ khỏi virus lên tới 95%.

An toàn khi cho con bú

Virus viêm gan B có trong sữa mẹ với nồng độ rất thấp, không đủ để lây qua đường tiêu hóa của bé (đặc biệt khi bé đã được tiêm huyết thanh và vắc xin). Mẹ hoàn toàn có thể cho con bú tự nhiên. Tuy nhiên, phải ngưng bú trực tiếp ngay lập tức nếu núm vú bị nứt nẻ, trầy xước rướm máu hoặc miệng bé đang bị nhiệt loét.

Lời khuyên của chuyên gia để bảo vệ thế hệ tương lai

Hành trình chiến đấu với bệnh gan luôn đầy rẫy sự hoang mang, nhưng việc hiểu rõ bệnh viêm gan có di truyền không chính là liều thuốc tinh thần tốt nhất. Bạn hoàn toàn không mang tội lỗi truyền gen bệnh cho con cái. Những gì bạn truyền lại cho con là tình yêu thương và trách nhiệm bảo vệ con thông qua tri thức khoa học

Xem thêm: viêm gan uống lá gì, bệnh viêm gan có lây không

Thay vì sống trong sợ hãi, hãy chủ động đối mặt bằng cách tuân thủ lịch khám thai định kỳ, minh bạch tình trạng bệnh lý với bác sĩ sản khoa và chuẩn bị đầy đủ các biện pháp dự phòng "giờ vàng" cho bé. Lá gan của con bạn hoàn toàn có thể là một lá chắn khỏe mạnh, vững vàng trước sóng gió bệnh tật nhờ vào sự hiểu biết và quyết định đúng đắn của bạn ngày hôm nay.