Viêm gan gì lây qua đường ăn uống? Giải đáp từ chuyên gia

Trong các loại virus gây tổn thương gan, không phải loại nào cũng lây qua con đường tiếp xúc thông thường. Tuy nhiên, rủi ro từ việc "ăn chung, uống đụng" là hoàn toàn có thật với một số chủng virus nhất định. Vậy cụ thể viêm gan gì lây qua đường ăn uống và làm sao để bảo vệ bản thân trước những nguồn thực phẩm không đảm bảo vệ sinh? Bài viết này CPC1 Hà Nội sẽ giúp bạn nhận diện chính xác "thủ phạm" và giải tỏa thắc mắc liệu viêm gan có lây qua đường ăn uống trong sinh hoạt hàng ngày hay không.

Trả lời chính xác: Viêm gan gì lây qua đường ăn uống?

Y học hiện đại ghi nhận có 5 chủng virus viêm gan chính (A, B, C, D, E). Khi nhắc đến các bệnh lý lây truyền qua đường tiêu hóa, chúng ta cần khoanh vùng ngay hai "thủ phạm" chính: Virus viêm gan A (HAV) và Virus viêm gan E (HEV).

Khác với viêm gan B hay C lây qua đường máu, HAV và HEV có đặc tính sinh học cho phép chúng tồn tại trong môi trường khắc nghiệt của hệ tiêu hóa và lây lan trực tiếp qua nguồn nước, thực phẩm.

Virus viêm gan A (HAV)

Viêm gan A là câu trả lời phổ biến nhất cho câu hỏi viêm gan gì lây qua đường ăn uống. Đây là căn bệnh lưu hành rộng rãi ở các quốc gia đang phát triển, nơi điều kiện vệ sinh môi trường, nguồn nước và an toàn thực phẩm chưa được kiểm soát chặt chẽ.

Virus viêm gan A có khả năng sinh tồn rất bền bỉ ngoài môi trường tự nhiên. Chúng có thể sống hàng tháng trời trong nước sinh hoạt, ao hồ và trên bề mặt thực phẩm. Khi xâm nhập vào cơ thể, viêm gan A thường gây ra các đợt bùng phát viêm gan cấp tính (chức năng gan suy giảm đột ngột). Tuy nhiên, tin mừng là viêm gan A hiếm khi tiến triển thành mạn tính hay gây xơ gan. Cơ thể người bệnh thường tự đào thải virus sau vài tuần và tạo ra kháng thể miễn dịch suốt đời.

Virus viêm gan E (HEV)

Tương tự như viêm gan A, virus viêm gan E cũng lây truyền chủ yếu qua đường tiêu hóa. Tuy nhiên, nguồn lây của HEV thường gắn liền chặt chẽ hơn với thói quen ăn uống đồ sống, đặc biệt là các loại thịt động vật chưa được nấu chín kĩ (như thịt lợn, nội tạng, hoặc thịt thú rừng).

Viêm gan E thường tự khỏi ở người có hệ miễn dịch khỏe mạnh. Tuy nhiên, chủng virus này lại là "sát thủ" đối với phụ nữ đang mang thai, đặc biệt là ở 3 tháng cuối thai kỳ. Nếu thai phụ nhiễm HEV, nguy cơ bệnh diễn tiến thành suy gan cấp tính là rất cao, tỷ lệ tử vong có thể lên tới 20-25% và đe dọa nghiêm trọng đến sinh mạng của cả mẹ lẫn thai nhi.

Cơ chế lây nhiễm: Viêm gan có lây qua đường ăn uống như thế nào?

Cơ chế lây nhiễm của viêm gan A và E được y học gọi chung là chu trình Phân - Miệng (Fecal-oral route). Hiểu một cách đơn giản, chu trình này diễn ra khi một lượng nhỏ phân (thậm chí là vi thể, không nhìn thấy bằng mắt thường) của người nhiễm bệnh xâm nhập vào miệng của người khỏe mạnh.

Quá trình này diễn ra theo các bước cụ thể như sau:

• Đào thải virus: Virus HAV và HEV cư trú, nhân lên tại tế bào gan, sau đó theo đường ống mật đổ xuống ruột non và được bài tiết ra ngoài môi trường thông qua phân người bệnh. Đáng chú ý, nồng độ virus trong phân đạt mức cao nhất từ 1-2 tuần trước khi người bệnh có bất kỳ triệu chứng lâm sàng nào (như vàng da). Đây là giai đoạn lây lan âm thầm và nguy hiểm nhất.
• Ô nhiễm môi trường: Phân mang mầm bệnh nếu không được xử lý qua hệ thống tự hoại chuẩn sẽ ngấm vào mạch nước ngầm, chảy ra sông suối.
• Xâm nhập vào chuỗi thức ăn:

Qua nguồn nước: Người khỏe mạnh uống trực tiếp nguồn nước nhiễm virus chưa đun sôi, hoặc dùng nước này để rửa rau, chế biến thức ăn, làm đá lạnh.

Qua hải sản: Các loại hải sản có vỏ (hàu, nghêu, sò, ốc) sống trong vùng nước ô nhiễm sẽ đóng vai trò như những chiếc "máy lọc", tích tụ virus trong cơ thể chúng. Khi chúng ta ăn hải sản chưa nấu chín, virus sẽ đi thẳng vào cơ thể.

Qua bàn tay: Người bệnh đi vệ sinh không rửa tay sạch bằng xà phòng, sau đó cầm nắm vào thực phẩm, tay nắm cửa, dụng cụ ăn uống. Mầm bệnh từ đó lây sang người khác khi họ ăn uống hoặc đưa tay lên miệng.

• Phát bệnh: Sau khi đi vào miệng, virus vượt qua rào cản axit dạ dày, thâm nhập qua niêm mạc ruột vào máu và di chuyển đến gan, bắt đầu chu kỳ phá hủy tế bào nhu mô gan mới.

Viêm gan B, C có lây qua đường ăn uống không?

Sau khi đã rõ viêm gan gì lây qua đường ăn uống, nhiều người vẫn mang tâm lý hoang mang, sợ hãi đối với bệnh nhân viêm gan B và C. Câu trả lời khẳng định từ các chuyên gia y tế là: KHÔNG, viêm gan B và C hoàn toàn không lây qua đường ăn uống, giao tiếp thông thường.

Tại sao ăn chung với người bệnh viêm gan B không bị lây?

Virus viêm gan B (HBV) và viêm gan C (HCV) là những mầm bệnh lây truyền qua đường máu và dịch tiết sinh dục, hoàn toàn không lây qua đường tiêu hóa (phân - miệng).

Về mặt cấu trúc sinh học, virus viêm gan B và C không thể chống chọi được với môi trường axit khắc nghiệt của dịch vị dạ dày. Ngay cả khi bạn vô tình nuốt phải một lượng nhỏ virus vào đường tiêu hóa, chúng cũng sẽ nhanh chóng bị axit dạ dày tiêu diệt và đào thải ra ngoài trước khi kịp xuyên qua niêm mạc ruột để đi vào máu.

Sự thật về việc lây nhiễm qua bát đũa và nước bọt

Nhiều gia đình khi có người thân mắc viêm gan B thường yêu cầu người bệnh phải ăn mâm riêng, dùng bát đũa riêng, luộc sôi dụng cụ ăn uống mỗi ngày vì sợ viêm gan có lây qua đường ăn uống. Dưới góc độ y khoa, đây là sự kỳ thị không đáng có, bắt nguồn từ việc thiếu thông tin.

Thực tế, nồng độ virus viêm gan B, C trong nước bọt của người bệnh là cực kỳ thấp, không đủ ngưỡng để gây ra sự lây nhiễm cho người khác thông qua việc gắp chung thức ăn, uống chung ly nước, nói chuyện hay hắt hơi.

Trường hợp ngoại lệ duy nhất: Nếu cả người bệnh và người khỏe mạnh đều đang mắc các bệnh lý răng miệng gây chảy máu (như viêm nha chu, nhổ răng, nhiệt miệng lở loét sâu), và có sự chia sẻ thức ăn trực tiếp hoặc hôn sâu, máu chứa virus có thể hòa vào nước bọt và xâm nhập qua vết thương hở trong miệng của người kia. Đây bản chất là lây qua đường máu (máu tiếp xúc trực tiếp với máu), chứ không phải lây qua chức năng tiêu hóa.

Dấu hiệu nhận biết bạn đã nhiễm viêm gan qua đường tiêu hóa

Sau khi nhiễm virus viêm gan A hoặc E từ thực phẩm bẩn, người bệnh sẽ trải qua một thời kỳ ủ bệnh (kéo dài từ 15 đến 50 ngày). Trong giai đoạn này, cơ thể hoàn toàn bình thường nhưng đã có khả năng lây cho người khác. Khi bệnh khởi phát, bạn sẽ gặp phải các triệu chứng rối loạn tiêu hóa và suy giảm chức năng gan rõ rệt:

• Hội chứng nhiễm trùng, nhiễm độc: Cơ thể mệt mỏi rã rời, uể oải, sốt nhẹ hoặc ớn lạnh, đau nhức cơ khớp giống như cảm cúm.

• Rối loạn tiêu hóa trầm trọng: Chán ăn, sợ mùi thức ăn (đặc biệt là đồ nhiều dầu mỡ), buồn nôn, nôn mửa liên tục. Người bệnh có thể bị đau âm ỉ ở vùng hạ sườn phải (vị trí của lá gan) và có triệu chứng tiêu chảy.

• Hội chứng hoàng đản (Vàng da): Đây là dấu hiệu đặc trưng nhất khi gan bị tổn thương cấp tính. Mắt và da bắt đầu chuyển sang màu vàng, nước tiểu có màu vàng sậm (như nước chè đặc) do lượng Bilirubin trong máu tăng cao. Đồng thời, phân có thể bị bạc màu (màu trắng đất sét) do tắc nghẽn đường mật.

Nếu xuất hiện các triệu chứng trên sau một chuyến du lịch, ăn uống ở hàng quán lề đường hoặc khu vực có điều kiện vệ sinh kém, bạn cần đến ngay cơ sở y tế để xét nghiệm men gan và làm huyết thanh chẩn đoán tìm kháng thể IgM (Anti-HAV IgM hoặc Anti-HEV IgM).

Biện pháp phòng ngừa viêm gan lây qua đường ăn uống chuẩn y khoa

Chìa khóa để ngăn chặn viêm gan có lây qua đường ăn uống không nằm ở những loại thuốc đắt tiền, mà nằm ở chính ý thức vệ sinh và thói quen sinh hoạt hàng ngày của mỗi cá nhân.

Quy tắc "Ăn chín, uống sôi" và vệ sinh tay sạch sẽ

• Vệ sinh tay tuyệt đối: Đây là biện pháp rẻ tiền nhưng hiệu quả nhất để cắt đứt chuỗi lây nhiễm phân - miệng. Hãy tập thói quen rửa tay bằng xà phòng dưới vòi nước chảy trong ít nhất 20 giây: Trước khi ăn, trước khi chế biến thực phẩm, và đặc biệt là sau khi đi vệ sinh hoặc thay tã cho trẻ nhỏ.

• Kiểm soát nguồn thực phẩm: Nấu chín kỹ toàn bộ thức ăn, nhiệt độ cao sẽ tiêu diệt hoàn toàn virus viêm gan A và E. Hạn chế tối đa sở thích ăn đồ sống, đồ tái (gỏi cá, tiết canh, nem chua, hàu sống) nếu không nắm rõ nguồn gốc xuất xứ.

• Sử dụng nguồn nước an toàn: Chỉ uống nước đã được đun sôi để nguội hoặc nước đóng chai đạt chuẩn. Không uống nước đá tại các hàng quán vỉa hè nếu nghi ngờ đá được làm từ nguồn nước không đảm bảo. Rửa sạch rau củ quả dưới vòi nước chảy mạnh, ngâm nước muối trước khi gọt vỏ.

Tầm quan trọng của vaccine phòng viêm gan A

Khác với viêm gan C hay E (hiện chưa có vắc xin phổ biến), y học đã nghiên cứu và phát triển thành công vắc xin phòng ngừa viêm gan A với hiệu quả bảo vệ lên tới 95%.

Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) khuyến cáo, trẻ em từ 1 tuổi trở lên và những người lớn có nguy cơ cao (thường xuyên du lịch, làm việc trong môi trường chế biến thực phẩm, xử lý nước thải) nên chủ động tiêm phòng viêm gan A. Vắc xin thường được tiêm 2 mũi (mũi thứ hai cách mũi đầu tiên từ 6-18 tháng) để tạo ra kháng thể bảo vệ cơ thể bền vững suốt đời.

Cách xử lý an toàn khi trong gia đình có người nhiễm bệnh

Nếu viêm gan B, C không đòi hỏi phải cách ly ăn uống, thì với viêm gan A và E (giai đoạn cấp tính), chúng ta BẮT BUỘC phải có biện pháp phòng hộ nghiêm ngặt để tránh lây chéo cho cả gia đình:

• Cách ly dụng cụ ăn uống: Trong thời gian người bệnh đang phát tán virus (đang có triệu chứng cấp tính), nên cho người bệnh sử dụng riêng bát đũa, ly uống nước. Rửa sạch các dụng cụ này bằng nước rửa chén và tráng lại bằng nước sôi.

• Vệ sinh khu vực vệ sinh: Bồn cầu, tay nắm cửa nhà vệ sinh là nơi chứa mật độ virus cực cao. Cần sử dụng các dung dịch tẩy rửa chuyên dụng có chứa Clo (như Javel) để vệ sinh chùi rửa bồn cầu mỗi ngày.

• Người bệnh không tham gia nấu ăn: Người đang mắc viêm gan A hoặc E tuyệt đối không được tham gia vào quá trình sơ chế, chế biến món ăn cho các thành viên khác trong gia đình để tránh làm ô nhiễm thực phẩm.

Nắm rõ viêm gan gì lây qua đường ăn uống và cơ chế hoạt động của từng loại virus sẽ giúp chúng ta có cái nhìn khoa học, thoát khỏi nỗi sợ hãi mơ hồ. Chỉ cần duy trì lối sống sạch sẽ, ăn chín uống sôi và chủ động tiêm phòng đầy đủ, bạn hoàn toàn có thể thiết lập một hàng rào miễn dịch vững chắc, bảo vệ lá gan của bản thân và gia đình trước các tác nhân gây bệnh từ môi trường.