Cảm lạnh và cảm cúm: Nguyên nhân, triệu chứng, cách điều trị

Bài viết này CPC1 Hà Nội tổng hợp thông tin chi tiết về cảm lạnh và cảm cúm, bao gồm nguyên nhân, triệu chứng thường gặp như sốt, ho, đau họng, nghẹt mũi, mệt mỏi. Đồng thời hướng dẫn cách điều trị an toàn tại nhà và cung cấp lời khuyên phòng ngừa hiệu quả để tăng sức đề kháng và giảm nguy cơ tái mắc bệnh.

Thế nào là cảm cúm và cảm lạnh?

Cảm lạnh và cảm cúm là hai trong số những bệnh lý hô hấp phổ biến, nhất là ở trẻ em. Mặc dù thường không nguy hiểm với người khỏe mạnh, nhưng nếu không chăm sóc đúng cách, chúng có thể gây khó chịu kéo dài, làm giảm sức đề kháng và dẫn tới biến chứng.

Cảm lạnh là gì?

Cảm lạnh là tình trạng nhiễm virus đường hô hấp trên, thường do virus rhinovirus gây ra. Bệnh khởi phát từ từ với các dấu hiệu bị cảm lạnh chủ yếu là nghẹt mũi, hắt hơi, ho nhẹ, đôi khi kèm theo mệt mỏi hoặc sốt nhẹ.

Trẻ em bị cảm lạnh có thể khiến bé quấy khóc, ngủ không ngon, ăn uống kém. Tuy nhiên, cảm lạnh thường tự khỏi sau khoảng 5-7 ngày nếu chăm sóc đúng cách.

Cảm cúm là gì?

Cảm cúm (influenza) do virus cúm A hoặc B gây ra. Khác với cảm lạnh, cảm cúm thường khởi phát đột ngột với các triệu chứng nặng hơn như sốt cao, đau đầu, đau cơ, ho khan, mệt mỏi kéo dài.

Trẻ em là nhóm dễ mắc cúm, đặc biệt là trẻ dưới 5 tuổi hoặc trẻ có hệ miễn dịch yếu. Bệnh cũng dễ để lại nhiều biến chứng nguy hiểm ở trẻ nên bố mẹ cần theo dõi sát các triệu chứng khi trẻ bị cảm cúm và chăm sóc tích cực.

Những đối tượng có nguy cơ cao bị cảm hơn bình thường

Một số nhóm đối tượng dễ bị cảm lạnh hoặc cảm cúm hơn do sức đề kháng kém hoặc điều kiện sinh lý đặc biệt.

Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ

Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ là nhóm dễ bị cảm lạnh và cảm cúm nhất. Lý do là hệ miễn dịch của bé chưa hoàn thiện, khả năng chống lại virus còn yếu, đồng thời các bé chưa biết tự vệ sinh cá nhân hay tránh tiếp xúc với nguồn bệnh. 

Khi bị nhiễm virus, trẻ thường biểu hiện nghẹt mũi, ho, sốt, mệt mỏi, bú kém, ngủ không ngon, khiến cha mẹ rất lo lắng. Bệnh sẽ dẫn đến biến chứng nếu trẻ không được chăm sóc đúng cách. Do đó, cha mẹ cần chú ý theo dõi sát, giữ ấm, bổ sung nước, đảm bảo chế độ dinh dưỡng hợp lý và tham khảo ý kiến bác sĩ khi cần thiết.

Người cao tuổi

Người cao tuổi cũng là nhóm dễ mắc cảm cúm và cảm lạnh do hệ miễn dịch suy giảm theo tuổi tác. Những người trên 65 tuổi thường dễ gặp viêm phổi, suy hô hấp hoặc các bệnh lý kèm theo như tim mạch, tiểu đường khi nhiễm virus hô hấp.

Việc chăm sóc người cao tuổi cần giữ ấm, bổ sung nước, theo dõi nhiệt độ và nhịp thở. Đồng thời, hạn chế tiếp xúc với môi trường đông người hoặc người bệnh để giảm nguy cơ mắc bệnh.

Người có hệ miễn dịch suy yếu

Những người có hệ miễn dịch suy yếu bao gồm bệnh nhân ung thư, đang dùng thuốc ức chế miễn dịch, người bệnh mãn tính hoặc thiếu dinh dưỡng. Khi bị cảm, các triệu chứng thường kéo dài, nặng hơn và khó hồi phục. Virus dễ xâm nhập sâu hơn vào cơ thể, làm tăng nguy cơ biến chứng nghiêm trọng như viêm phổi hoặc nhiễm trùng thứ phát.

Với nhóm này, việc tăng cường vệ sinh, bổ sung dinh dưỡng, giữ ấm và theo dõi sát các triệu chứng là rất quan trọng. Khi xuất hiện sốt cao hoặc khó thở, cần đi khám ngay để được xử lý y tế kịp thời.

Phụ nữ mang thai

Phụ nữ mang thai cũng là nhóm đối tượng nhạy cảm với cảm lạnh và cảm cúm. Sự thay đổi hormon và hệ miễn dịch trong thai kỳ làm mẹ bầu dễ bị nhiễm virus hơn. Nếu không chăm sóc đúng cách, bệnh có thể ảnh hưởng không chỉ tới mẹ mà còn tới thai nhi, gây sốt cao, mệt mỏi kéo dài, nguy cơ sinh non hoặc các biến chứng hô hấp cho bé.

Do đó, phụ nữ mang thai cần nghỉ ngơi, bổ sung nước, duy trì chế độ dinh dưỡng giàu vitamin, tránh tiếp xúc với người bệnh và tham khảo bác sĩ trước khi sử dụng bất kỳ loại thuốc giảm triệu chứng nào.

Cảm cúm và cảm lạnh có những triệu chứng gì?

Hiểu rõ triệu chứng giúp bạn phân biệt được bệnh, xử lý kịp thời và đúng cách.

Triệu chứng của cảm cúm

Cảm cúm khởi phát đột ngột và nặng hơn cảm lạnh, đặc trưng bởi:

• Sốt cao từ 38–40°C, kéo dài nhiều ngày

• Ho khan, đau họng, khó chịu vùng ngực

• Đau cơ, nhức đầu, mệt mỏi toàn thân

• Chảy nước mũi, nghẹt mũi

• Ăn kém, ngủ kém, quấy khóc ở trẻ em

Trẻ nhỏ dễ gặp mệt mỏi, bỏ bú, quấy khóc liên tục, cần theo dõi và chăm sóc sát sao.

Triệu chứng của cảm lạnh

Cảm lạnh thường khởi phát từ từ, triệu chứng nhẹ:

• Nghẹt mũi, hắt hơi, chảy nước mũi trong

• Ho nhẹ, đau họng thoáng qua

• Sốt nhẹ hoặc không sốt

• Mệt mỏi nhẹ, biếng ăn ở trẻ

• Triệu chứng thường tự cải thiện sau 5–7 ngày

Phân biệt triệu chứng của cảm cúm và cảm lạnh

Phân biệt cảm cúm và cảm lạnh sẽ giúp chúng ta nhận biết đúng tình trạng sức khỏe, lựa chọn phương pháp chăm sóc phù hợp và tránh những xử lý sai có thể khiến bệnh kéo dài

Bị cảm cúm và cảm lạnh do nguyên nhân gì?

Để phòng ngừa và điều trị hiệu quả, cha mẹ cần hiểu rõ tác nhân gây bệnh và các yếu tố làm tăng nguy cơ. Cảm cúm và cảm lạnh đều do virus gây ra, nhưng loại virus và cơ chế lây nhiễm có sự khác biệt rõ rệt.

Tác nhân gây cảm cúm

Cảm cúm chủ yếu do virus influenza A và B gây ra. Những loại virus này lây truyền qua giọt bắn khi người bệnh ho, hắt hơi hoặc nói chuyện. Trẻ em, đặc biệt trẻ dưới 5 tuổi, rất dễ nhiễm do thường tiếp xúc gần gũi với nhau trong trường học, nhà trẻ, đồng thời hệ miễn dịch chưa hoàn thiện khiến virus dễ xâm nhập và nhân lên nhanh chóng.

Tác nhân gây cảm lạnh

Cảm lạnh thường do virus rhinovirus, coronavirus thông thường và một số loại virus đường hô hấp khác gây ra. Khác với cúm, cảm lạnh lây lan chủ yếu qua tiếp xúc trực tiếp với dịch tiết mũi họng của người bệnh hoặc bề mặt vật dụng có virus bám.

Ở trẻ em, việc sờ mũi, dụi mắt hay cho tay vào miệng khiến virus dễ xâm nhập. Thời điểm hay gặp cảm lạnh thường là mùa lạnh hoặc khi trẻ thay đổi môi trường, ví dụ từ nhà đến trường, dẫn đến hệ miễn dịch chưa kịp thích nghi.

Các yếu tố làm tăng nguy cơ mắc bệnh

Ngoài tác nhân gây bệnh, nhiều yếu tố làm tăng nguy cơ cảm cúm và cảm lạnh, đặc biệt ở trẻ em:

• Hệ miễn dịch chưa hoàn thiện hoặc suy giảm: Trẻ nhỏ, người cao tuổi hoặc người đang bệnh mãn tính dễ nhiễm hơn.

• Môi trường sống ẩm thấp, nhiều bụi bẩn: Virus phát triển mạnh và dễ lây lan.

• Tiếp xúc gần với người bệnh: Trẻ nhỏ trong lớp học, nhà trẻ hoặc gia đình có người nhiễm virus.

• Thay đổi thời tiết đột ngột: Khi nhiệt độ giảm, niêm mạc mũi họng trở nên khô và nhạy cảm hơn với virus.

Phương pháp điều trị cảm cúm và cảm lạnh đúng cách

Điều trị cảm cúm và cảm lạnh chủ yếu tập trung vào hỗ trợ cơ thể chống virus, giảm triệu chứng và ngăn biến chứng, đặc biệt ở trẻ em. Cha mẹ cần tránh lạm dụng thuốc và kết hợp các biện pháp chăm sóc tại nhà.

Điều trị cảm cúm 

Cảm cúm thường khởi phát đột ngột, triệu chứng nặng và kéo dài hơn cảm lạnh. Do đó, nghỉ ngơi đầy đủ và giữ ấm cơ thể là bước quan trọng nhất, giúp cơ thể trẻ tăng cường phản ứng miễn dịch.

• Bổ sung nước và điện giải, đặc biệt nước uống chứa vitamin C hoặc nước trái cây tươi: Giúp trẻ giữ nước và tăng sức đề kháng.

• Thuốc hạ sốt, giảm đau: Chỉ dùng paracetamol theo liều khuyến cáo, giúp giảm sốt và đau cơ. Trẻ nhỏ cần được cân đo liều lượng chính xác theo cân nặng.

• Xịt mũi bằng nước muối ưu trương: Cải thiện tình trạng nghẹt mũi, sổ mũi.

• Dung dịch xịt họng hoặc nước muối sinh lý: Làm dịu cổ họng, giảm ho và khó chịu khi nuốt.

Trường hợp nặng hoặc nguy cơ biến chứng cao, bác sĩ có thể cân nhắc thuốc kháng virus, nhưng không tự ý dùng thuốc kháng virus cho trẻ tại nhà.

Điều quan trọng là theo dõi sát triệu chứng của trẻ, đặc biệt là sốt cao, khó thở, mệt mỏi kéo dài để xử lý kịp thời.

Điều trị cảm lạnh

Cảm lạnh thường nhẹ hơn nhưng vẫn cần chăm sóc đúng cách:

• Nghỉ ngơi và giữ ấm, tránh để bị nhiễm lạnh thêm, đặc biệt là trẻ nhỏ.

• Bổ sung nước, điện giải, giúp niêm mạc mũi họng ẩm và làm loãng dịch mũi.

• Dung dịch muối ưu trương xịt mũi giúp làm thông mũi, giảm nghẹt mũi và ngăn nhiễm trùng thứ phát.

• Thuốc ho thảo dược theo hướng dân an toàn cho cả trẻ.

• Tránh lạm dụng kháng sinh hoặc thuốc kháng virus trừ khi có chỉ định.

Kết hợp các biện pháp này giúp trẻ hồi phục nhanh hơn, giảm khó chịu và hạn chế nguy cơ biến chứng.

Những sai lầm phổ biến khi điều trị khiến bệnh lâu khỏi

Dưới đây là một số sai lầm trong quá trình trị cảm lạnh và cảm cúm:

• Dùng quá nhiều loại thuốc cùng lúc không chỉ tốn kém mà còn tăng nguy cơ tác dụng phụ.

• Lạm dụng kháng sinh khi không có chỉ định, đặc biệt là cảm do virus.

• Bỏ qua chăm sóc tại nhà khiến cơ thể bị thiếu nước, nghỉ ngơi không đủ khiến bệnh lâu khỏi.

• Không theo dõi dấu hiệu nặng như sốt kéo dài, khó thở… khiến bệnh để lại nhiều biến chứng.

Hiểu và tránh các sai lầm này giúp trẻ hồi phục nhanh, an toàn và giảm nguy cơ tái nhiễm.

Cách phòng ngừa cảm cúm và cảm lạnh hiệu quả

Phòng bệnh luôn quan trọng hơn điều trị, đặc biệt với trẻ em. Việc áp dụng đúng các biện pháp phòng ngừa không chỉ giúp giảm tần suất mắc bệnh mà còn hạn chế nguy cơ biến chứng. Dưới đây là những phương pháp mọi người nên áp dụng thường xuyên.

Biện pháp phòng cảm cúm

Cảm cúm do virus cúm (Influenza) gây ra, có khả năng lây lan rất nhanh qua đường hô hấp. Vì vậy, các biện pháp phòng ngừa thường nhắm vào hạn chế tiếp xúc với nguồn lây và tăng cường miễn dịch cho trẻ.

• Tiêm vắc xin cúm hằng năm: Đây là biện pháp hiệu quả nhất để phòng cúm. Trẻ từ 6 tháng tuổi trở lên đều được khuyến cáo tiêm ngừa mỗi năm. 

• Giữ vệ sinh tay cho trẻ: Rửa tay thường xuyên, đặc biệt là trước khi ăn, sau khi đi vệ sinh, sau khi ho, hắt hơi.

• Hạn chế tiếp xúc nơi đông người mùa cao điểm: Virus cúm lây mạnh qua đường hô hấp nên cần hạn chế tiếp xúc nơi đông người. 

• Tăng cường hệ miễn dịch qua dinh dưỡng: Cung cấp đầy đủ nhóm chất như đạm, tinh bột, chất béo lành mạnh, vitamin và khoáng chất. Tăng cường vitamin C, vitamin A, kẽm, và thực phẩm giàu chất chống oxy hóa để hỗ trợ hệ miễn dịch. Bên cạnh đó, khuyến khích trẻ vận động hằng ngày, ngủ đủ giấc để cơ thể khỏe mạnh.

• Giữ ấm cơ thể trẻ đúng cách: Che cổ, giữ ấm bàn tay, bàn chân để hạn chế cảm lạnh dẫn đến suy giảm miễn dịch, dễ nhiễm cúm.

Biện pháp phòng cảm lạnh

Khác với cảm cúm, cảm lạnh thường nhẹ nhưng dễ tái diễn, nhất là ở trẻ em. Vì vậy, phòng ngừa cảm lạnh cần tập trung vào thói quen sống và vệ sinh môi trường.

• Giữ vệ sinh mũi họng cho trẻ: Có thể rửa mũi bằng dung dịch muối biển sinh lý khi trẻ đi học về hoặc sau khi tiếp xúc môi trường nhiều bụi.

• Bổ sung nước đầy đủ: Giúp niêm mạc hô hấp luôn ẩm, giảm nguy cơ virus xâm nhập. 

• Duy trì môi trường sống sạch sẽ, thoáng khí: Mở cửa nhà để không khí lưu thông. Giữ nhiệt độ phòng ổn định, tránh thay đổi đột ngột. Vệ sinh đồ chơi, tay nắm cửa, bề mặt thường chạm vào.

• Hạn chế để trẻ tiếp xúc người đang bị cảm: Nếu trong gia đình có người bệnh, cần che miệng khi ho, mang khẩu trang và rửa tay thường xuyên. Không dùng chung khăn mặt, cốc uống nước, thìa đũa.

• Tăng sức đề kháng cho trẻ qua dinh dưỡng và sinh hoạt: Ngủ đủ giấc vì thiếu ngủ làm giảm miễn dịch. Khuyến khích vận động nhẹ mỗi ngày để cơ thể dẻo dai.

Khi nào cần gặp bác sĩ? Các dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm

Phần lớn trường hợp cảm lạnh và cảm cúm có thể tự khỏi sau vài ngày chăm sóc tại nhà. Tuy nhiên, ở trẻ sơ sinh bị cảm, bệnh có thể diễn tiến nặng nhanh hơn người lớn. Vì vậy, cha mẹ cần nắm rõ các dấu hiệu cảnh báo để đưa trẻ đến cơ sở y tế kịp thời, tránh biến chứng nghiêm trọng.

Dấu hiệu cảm cúm trở nặng

Cúm do virus influenza có thể gây biến chứng như viêm phổi, viêm tai giữa, hoặc bội nhiễm vi khuẩn. Hãy đi khám ngay khi có những biểu hiện sau:

• Sốt cao kéo dài > 3 ngày, không giảm dù dùng thuốc

• Khó thở, thở rít hoặc tím tái

• Đau ngực, mệt mỏi quá mức

• Trẻ quấy khóc, bỏ bú, ngủ li bì

Dấu hiệu cảm lạnh dẫn tới biến chứng

Dưới đây là một số triệu chứng cảm lạnh đã chuyển nặng, cần đi khám:

• Nghẹt mũi nặng, dịch mũi đặc kéo dài > 5 ngày

• Ho nhiều kèm sốt cao

• Viêm tai giữa hoặc viêm phổi thứ phát

• Trẻ nhỏ mất nước, ăn uống kém

Giải đáp những câu hỏi thường gặp về cảm cúm và cảm lạnh

Đây là phần tổng hợp các thắc mắc phổ biến nhất mà mọi người thường đặt ra khi chăm sóc người bị cảm lạnh hoặc cảm cúm.

Làm sao phân biệt cảm lạnh và cảm cúm tại nhà?

Phân biệt đơn giản tại nhà thông qua triệu chứng của bệnh:

• Cảm lạnh: nghẹt mũi, chảy mũi, hắt hơi, ho nhẹ, ít sốt hoặc sốt thấp.

• Cảm cúm: sốt cao, đau nhức người, ho nhiều, mệt mỏi rõ rệt, trẻ lừ đừ.

Nếu mệt nhiều, sốt cao liên tục, hoặc ho nặng thì khả năng cao là cúm.

Cảm lạnh uống nước dừa được không?

Có. Nước dừa giúp bù nước và điện giải nhẹ, hỗ trợ làm dịu cơ thể. Tuy nhiên, trẻ đang bị tiêu chảy, đầy bụng, hoặc dưới 6 tháng tuổi thì không nên dùng. Với trẻ lớn hơn, vẫn cần ưu tiên nước lọc, oresol hoặc súp ấm.

Bị cảm lạnh có nên bật quạt không?

Có thể bật quạt nhưng không để quạt thổi thẳng vào mặt trẻ. Quạt nên để chế độ gió nhẹ, quay tự nhiên để giúp phòng thoáng khí. Gió mạnh trực tiếp có thể làm khô mũi họng, khiến triệu chứng nặng hơn.

Cảm lạnh có lây không?

Có. Cảm lạnh do virus đường hô hấp gây ra, lây qua giọt bắn khi ho, hắt hơi, chạm vào đồ vật có virus rồi đưa tay lên mắt - mũi - miệng hay không khí trong không gian kín.

Mẹ bị cảm lạnh có cho con bú được không?

Có. Virus cảm lạnh không lây qua sữa mẹ. Ngược lại, sữa mẹ còn cung cấp kháng thể giúp bé tăng miễn dịch. Mẹ cần đeo khẩu trang khi chăm bé, rửa tay thường xuyên và tránh hắt hơi hay ho trực tiếp vào bé. Chỉ ngưng cho bú khi mẹ dùng thuốc không phù hợp với trẻ sơ sinh (cần hỏi bác sĩ trước).

Làm gì khi trẻ bị cảm lạnh?

Cha mẹ có thể thực hiện những bước sau:

• Hạ sốt an toàn bằng paracetamol đúng liều khi trẻ >38.5°C

• Rửa mũi nước muối 2–3 lần/ngày khi nghẹt mũi hoặc chảy mũi

• Cho trẻ uống nhiều nước (sữa, nước ấm, oresol theo hướng dẫn)

• Nghỉ ngơi đầy đủ, tránh chạy nhảy quá sức

• Giữ ấm vùng cổ – ngực – bàn chân

• Bổ sung dinh dưỡng dễ tiêu, ưu tiên cháo ấm, súp, nước trái cây

• Theo dõi sát dấu hiệu trở nặng như thở nhanh, sốt cao kéo dài, bỏ ăn, nôn nhiều

Nếu trẻ dưới 3 tháng tuổi bị sốt, cần đưa đi khám ngay.

Trẻ bị cảm lạnh có cần kiêng tắm không?

Không. Tắm nhanh bằng nước ấm giúp trẻ dễ chịu hơn. Chỉ cần tránh tắm lâu hoặc để trẻ bị lạnh đột ngột.

Có cần dùng thuốc kháng virus khi bị cúm không?

Một số trường hợp cúm, đặc biệt trẻ có yếu tố nguy cơ, bác sĩ có thể cân nhắc thuốc kháng virus. Tuy nhiên cha mẹ không tự mua vì thuốc cần dùng đúng thời điểm và đúng đối tượng.

Cảm lạnh và cảm cúm là những bệnh hô hấp phổ biến nhưng lại dễ gây hiểu nhầm, đặc biệt ở trẻ em. Việc hiểu đúng về nguyên nhân, triệu chứng, cách phân biệt hai bệnh, cùng phương pháp điều trị, chăm sóc và phòng ngừa là chìa khóa giúp bảo vệ sức khỏe đường hô hấp một cách an toàn và hiệu quả.

Thông qua bài viết, có thể thấy rằng đa số trường hợp cảm lạnh và cảm cúm đều có thể chăm sóc tại nhà với các biện pháp đơn giản như bổ sung nước, hạ sốt đúng cách, vệ sinh mũi họng nhẹ nhàng, nghỉ ngơi đầy đủ, kết hợp với dinh dưỡng hợp lý. Tuy nhiên, cần đặc biệt cảnh giác với những dấu hiệu chuyển nặng như sốt cao kéo dài, khó thở, lờ đờ, bỏ ăn hoặc các biểu hiện nhiễm trùng, đặc biệt là trẻ em.

Phòng bệnh vẫn luôn tốt hơn chữa bệnh. Giữ vệ sinh cá nhân, hạn chế đến nơi đông người, tiêm phòng cúm đầy đủ và tăng cường sức đề kháng là những biện pháp quan trọng giúp tránh mắc bệnh và giảm nguy cơ biến chứng.